Калыктыҥ оос чӱмделгези — албатыныҥ ӧткӧн, тургуза ла келер ӧйиниҥ jарыткыжы болот. Ондо эл-jонныҥ ижи-тожы, чӱм-jаҥдары, тӱӱкилик керектер, ар-бӱткен, агаш-таш, аҥ-куш ла ӧскӧ дӧ оҥдомолдор салынган. Айдарда, фольклордыҥ кажы ла бӱдӱмин тереҥжиде ылгап келзе, jӱрӱмниҥ башка-башка бӧлӱктериниҥ канча jылдарга чечилбей турган сурактарыныҥ каруулары чыга конор. Алтай калыктыҥ оос чӱмделгезиниҥ аҥылузы, оныҥ культурадагы jери ле учуры керегинде филология билимдердиҥ докторы С. С. Суразаков «Алтай фольклор» [1975;2015] деп ижиниҥ кире сӧзинде мынайда темдектеген: «Jер-телекей ӱстинде кажы ла албаты алдынаҥ фольклорлу. Алтай да албаты jебрен чактардаҥ бери база сӱрекей байлык фольклор чӱмдеген. Ол бойыныҥ текши кебериле жанрларыла, поэтический эп-аргаларыла ӧскӧ албатылардыҥ фольклорына бӱдӱштеш те болзо, jе ол ок тарыйын бир канча аҥыланып jат. Кажы ла албаты бойыныҥ исторический jадын-jӱрӱминде, ӧскӧ албатыларга кӧрӧ, тӱҥей эмес, аҥылу jол ӧткӧн, оноҥ улам албатылардыҥ культуралары ла поэзиязы да башкаланат. Керек дезе jебрен чактардаҥ бери Алтайда jаткан тӱрк элдердиҥ — алтайлардыҥ, телеҥеттердиҥ, телеуттардыҥ, тубалардыҥ, кумандылардыҥ, чалгандулардыҥ — фольклоры бой-бойлоры ортодо кӧп башкалу»[c.5].

 

Билимчиниҥ айтканын Россия Федерациязыныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи сагал сӧӧктӱ Таукен Тазымаевич Яйтыновтыҥ «Кеjегелӱ кеен Алтай, jайалталу Чуй кабай»[2019] деп бичиги недеҥ де артык быжулайт. Ӧткӧн jылдыҥ учы jаар калык-jонныҥ кату jаргызына табыштырылган jуунтыныҥ кире сӧзинде автор кычыраачыларга мындый сӧстӧрлӧ баштанган:«Эрjинелӱ Эре-Чуйдыҥ эл-jоныныҥ чактардаҥ чактарга ӧдӱп келген jаан учурлу тӱӱкилик jолын, оныҥ салым-jӱрӱмин, элен-чактарга ээленген Эне-Тӧрӧлин, чӱм-jаҥдарын, jаҥжыгуларын, улустаҥ уккан-билгенимди эзедип, jаан jашту, кӧзи чокту, кӧкси ойлу бӱткен ӧрӧкӧндӧр эзен-амыр jӱрерде, олордыҥ айтканын угуп-тыҥдап, кару jерлештеримниҥ бичигендерин тузаланып, эл-калыгыска, эмдиги ӧзӱп jаткан jаш корболорго, jиит ӱйеге энчи болуп артсын деп учурлап турум»[с. 3.] Мынайда айдып, автор кычыраачыларды бойыныҥ чыккан-ӧскӧн jериниҥ тӱӱкизиле, эл-jоныныҥ кожоҥдорыныҥ аҥылу кӱӱзиле, кеп-куучындарыла таныштырат: «Эре-Чуйдыҥ бажында кӧк ынаарга кӧмӱлген Кӧк-ыйыктыҥ jанында, сары-телкем чӧлдӧрлӱ Сайлугэмниҥ эдегинде, ӱйе-чакка ӱйеленип келген Ӱкекте, Аркыт ичи jаан Алтайда, Ирбистӱниҥ, Ийиктӱниҥ Ак-Туру бажы ак-сӱмерлердиҥ колтыгында, Чуйдыҥ ла Курайдыҥ куулгазынду куба чӧлдӧринде озо-озо чактардаҥ бери ал-камык мал-ашту, ээленген jерлӱ, эл-каандыкту, энчи-байлыкту, ага-jайзаҥду укту-тӧстӱ эл-киндик тӧрӧӧн-тӧркиндӱ теле-телеҥит деп эл-калык jуртаган.
Эре-Чуйдыҥ эл-jоны чындап та, таҥынаҥ, кемнеҥ де камааны jок jадып, ӱйедеҥ ӱйеге, чактардаҥ чактарга «jердиҥ ээзи, баштыҥ меези» болуп ӧзӱп чыдаган»[с. 9.]
«Кажы ла албатыныҥ кӧгӱс байлыгыныҥ ортозында эҥ ле карузыганы, jӱрегине jуугы — кожоҥ. Кожоҥ эл-калыктыҥ кӧксинеҥ, ӧзӧгинеҥ чыккан, айдылган ла табылган эҥ jаркынду ла сӱлӱ кӱскӱзи. Калыктыҥ узакка чӧйилген салымыныҥ, jӱрӱминиҥ сӱӱнчизи, ырызы, ижемjизи, кунукчылду-карыкчалду сызы, ачузы болгоны иле, jарт ла чокым, jурукка салгандый кӧстиҥ алдына тура берет» — деп, Алтай Республиканыҥ нерелӱ журнализи К. К. Пиянтинова jолду айткан [АЧ — 28.01.20. — №6.]. Эре-Чуйдыҥ элбек чӧлинде jурттаган эл-jонныҥ кожоҥдоры кандый эмеш? Уксагар да:
Ак-Туруны тӱжензем,
Ак мӧҥкӱзи кӧрӱнет.
Албатымды сананзам,
Айткан сӧзи угулат.

Эре-Чуйды тӱжензем,
Элбек чӧли кӧрӱнет.
Элди-jонды сананзам,
Эрмек-сӧзи угулат.

Эмезе:
Сары чӧлгӧ аш салгам,
Сай кумакла иштенип.
Санааркап jӱрӱп jаанагам
Салымыма иженип.

Куба чӧлгӧ аш салгам,
Кумагына иштенип.
Кунугып jӱрӱп jаанагам
Кудайыма иженип.

Ак-бороныҥ колоҥын
Кожо тарткан нӧкӧрим.
Ак-Чаганныҥ ичинде
Кожо ӧскӧн нӧкӧрим.

Коҥыр тайдыҥ колоҥын
Кожо тарткан нӧкӧрим.
Кош-Чаганныҥ ичинде
Кожо jӱрген нӧкӧрим.

Jуунтыга кирген кожоҥдор ло олорды айдып берген «кӧзи чокту, кӧкси ойлу» jерлештери керегинде Т. Т. Яйтынов мынайда айдат: «Jаантайын jериме jедип ле барзам, jеп-jеҥил немедий билдирер, куулгазын салкыны согуп та турза, кунукчыл санаалар jоголо берер...
Эркетендӱ, эдискилӱ, эрjине бӱткен Эре-Чуйда эптӱ-jараш тилдӱ эр-киндиктӱлер де, эпши-jараш jалакай кӱндӱзек энелерис, эjе-сыйындарыс та бар эмей. Олордыҥ кажызыныҥ ла аҥылу бичижи, кӧрӱжи, сезими, кӱӱлери башка-башка да болзо, jе салымнаҥ арткан санаа-кӱӱндери, ӧзӧк-буурысла тудуш, jаҥыс ууламjылу болгонын аҥылап айдар керек» [c.50.]
Таукен Тазымаевичтиҥ бичигиле танышкан кийнинде, алтай поэзияда баштапкы алтамдарын эдип турала, ак-jарыктаҥ эрте jӱре берген алмат сӧӧктӱ Руслан Чиндакавтиҥ (1981-2003 j.j.) «Эре-Чуй» деп ӱлгериниҥ мындый jолдыктары санаама кирди:
Чӧлдӧр, чӧлдӧр чӧркӧлгӧн,
Чуй-бажы деп Алтайым.
Куjурлу тамзык ӧлӧҥдӱ
Эре-Чуй деп кабайым.

Алтай, казак эл-jонды
Сыгындырып ал jӱрген.
Тобрагыла тойдырып,
Кумагыла байыткан.

Бисте, алтайларда, «агаштыҥ тазылы jер ӧткӱре, кижиниҥ тазылы эл ӧткӱре» деп кеп сӧс бар. Бу ойгор jолдыктардыҥ учурын автордыҥ кичӱ тӧрӧли ле jерлештери керегинде эске алынганы быжулайт: «Бу мениҥ чыккан-ӧскӧн тӧрӧлим Кӧкӧрӱ деп адалат. Озогызын ойгортып, эскидегизин эзедип айдар ӧй келген деп сананадым. Топонимический сӧзликте (О. Т. Молчанова) Кӧкӧрӱ деп jердиҥ адын (Кӧгӧрӱ — зеленеет) jажарган, кӧгӧргӧн jер деп адап jат. Чынын айтса, ол «Кӧк Ӧргӧӧ», «Кӧк Шибее» (Голубой дворец, голубая крепость) болгон деп jаан jашту ӧрӧкӧндӧр: Самунов Прокопий, Баданов Боксун, Саланханов Боростой, Емедеков Jабатай, Майхиев Бырчый, Майхиев Jыманака, Чоюнов Пётр айдыжатан болгон. «Кӧк -Ӧргӧӧ — Шибеениҥ тӧзӧлгӧн jери — ол Эки Терек ле Эки Аруныҥ jанында Монгол, Кыдат, Тыва (сойоҥ) jерлериле садыжатан тӧс jер болгон эмтир. Jе ӧйлӧр ӧткӧн сайын, ол оҥдомолго эл-jон тыҥ аjару этпей, «Кӧк-Ӧргӧӧ» адын ундып, Кӧкӧрӱ ле деп адап jӱргени, байла, ол. Jаан jаштулардыҥ айдыжыла, ол 1890 jылдарга келижип jат. Анда садучы-коjойым Павловтыҥ амбарлары турган, ол бойы Тожоҥты jуртта jадып, jербойыныҥ телеҥиттериле, монгол-калкаларыла, кыдаттарыла, сойоҥ-урянхайларыла саду ӧткӱрип туратан. Аалу-билӱзиле алыжып, чай, тус ла оноҥ до башка кийим-тудумла, азык-тӱлӱкле садыжып jӱретен» [c.10.]
Jаҥы бичиктиҥ «кӧскӧ кӧрӱнгедий, кӱр-кӧгӱске томулгадый база бир бӧлӱги — кеп-куучындар. Калыктыҥ оос чӱмделгезиниҥ бу бӱдӱми аайынча филология билимдердиҥ кандидады М. А. Демчинова «Сооjыҥдар ла кеп-куучындар» [2007] деп jуунтыныҥ кире сӧзинде мынайда айткан: «Алтайлардыҥ тӱӱкизи оос поэзия ажыра jарлалатаны тереҥ тазылду jаҥжыгу. Алтай улус тилин, тӱӱкизин тегин ле jӱрӱмине коштой оосто ло кӧгӱсте тудуп, балдарына ӱредетени сӱрекей jаан керек болгон. Андый jаҥжыгуныҥ турултазы болуп канча ӧйлӧрдиҥ туркунына jуулган сооjыҥдарга ла кеп-куучындарга баштанып, олордыҥ тереҥ учурын билип, ӱредӱзин, укаазын чечер ӧй келген» [c.3.]
Бичимелдиҥ аjарузында турган jуунтыга кирген кеп-куучындардыҥ ортозынаҥ алып-баатыр Бадманыҥ сӱр-кебери jап-jарт чыга конуп келет. Бадма ол кем? «Ол Эре-Чуйда Кӧкӧрӱ jуртта чыккан-ӧскӧн jокту кижи болгон эмтир. Озогыда Эре-Чуй ичинде jаҥжыкканы аайынча jаан ла jилбилӱ маргаандар ӧдӱп туратан. Ол кандый маргаандар болгон дезе, jойу jӱгӱрип jарыжары, кӧдӱрге таш кӧдӱрери, ок-jаала таҥма адары, кажык адып (ойноп) маргыжары, тебек тебип ойнооры, jабага эмезе кунан атты эки ийнине ӧрӧ кӧдӱрери ле эҥ jилбилӱзи кӱреш болгон. Чуйдыҥ бӧкӧлӧри кӱрежип, бой-бойлорын jеҥдегилеп, ады-чуузы jаҥыс та мында, Чуй ичинде эмес, jе анайда ок калка-монголдор, кыдаттар, тӧрбӧт-сойоҥдор до ортозында jарлу боло берген. Андый бӧкӧлӧрдиҥ ортозында Саадак, Кабырга, Бултай, Саадак-Чыҥдый, Темир-Бука (чоло ады), оноҥ до башка бӧкӧлӧр. Бадма база шак ла андый бӧкӧлӧрдиҥ бирӱзи болгон»[c.133.]
Оос чӱмделгениҥ башка-башка бӱдӱмдери кирген бу бичиктиҥ тӧс амадузы — Эре-Чуйдыҥ эл-jоныныҥ эрте, эрте, элен чактардаҥ ала бӱгӱнге jетире ӧдӱп келген jеҥил эмес jолын кӧргӱзери. Оныҥ бӱктеринеҥ адалардыҥ кыйгызы угулат, энелердиҥ кӧстӧринеҥ jолдолып аккан изӱ jаштар кӧрӱнет. Куучынчы-автор — ӧткӧн лӧ эмдиги ӱйелердиҥ колбоочызы. Ол озогызын ойгортып, эскидегизин элтерткен айас, jаш ӱйени кечегизи мындый болгон, эртенгизи мындый болор деп jакыйт.
Содон, содон тайгалу, солун-jараш Эре-Чуй.
Сооттоп чӧйӧ jорткондо, соок салкынду Эре-Чуй.
Корголjын болгон сӱӱризи кочкор турар Эре-Чуй.
Корум болгон эдеги койон jадар Эре-Чуй.

Агы-сӱди jайраган ады макту Эре-Чуй.
Айландыра тайгазы артыш ӧскӧн Эре-Чуй.
Ак jалаҥду jерине ат jарышкан Эре-Чуй.
Алтай калык jуулала, jеҥӱ алган Эре-Чуй.

Эки ыйыгын эбире ээзи болгон Эре-Чуй.
Эбире jаткан чӧлине энелер баскан Эре-Чуй.
Айландыра тайгазы канат болгон Эре-Чуй.
Айаҥ болгон jерине адалар баскан Эре-Чуй.


Аржан Махин
Фотоjурук Интернеттеҥ алынган

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 0.00 (0 голосов)